Pod hasłem przywracania praworządności polska władza przygotowała kolejną operację na żywym organizmie wymiaru sprawiedliwości. Tym razem na legislacyjny stół trafiły prawa obywateli do kwestionowania prawomocnych orzeczeń sądowych. Skarga nadzwyczajna ma zostać zlikwidowana, możliwości podważania określonych wyroków obwarowano rygorystycznymi warunkami, a ustawodawca usiłuje przekonać społeczeństwo, że wszystko to służy ochronie jego interesów. NCI „Barwy Bezprawia” przeanalizowało uchwalone przepisy. Za szumnymi deklaracjami o uzdrawianiu sądownictwa kryją się rozwiązania, których konsekwencje mogą okazać się szczególnie dotkliwe dla obywateli od lat walczących o uchylenie krzywdzących orzeczeń.
6 listopada 2026 roku Senat, stosunkiem 63 głosów do 32, przyjął bez poprawek ustawę o przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego na podstawie prawa przez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2026. Dokument oczekuje na rozstrzygnięcie Prezydenta RP. Za jego przygotowanie odpowiada Ministerstwo Sprawiedliwości kierowane przez Waldemara Żurka. Nie zamierzamy powtarzać ministerialnych sloganów o historycznej naprawie sądownictwa. Interesuje nas treść przepisów, a przede wszystkim to, co oznaczają one dla człowieka, który został skrzywdzony wyrokiem sądowym i domaga się jego ponownego zbadania. Bo obywatela nie interesuje polityczna wojna o obsadzanie stanowisk. Interesuje go sprawiedliwość, której od państwa ma prawo wymagać. I właśnie tutaj zaczyna się legislacyjny skandal. Artykuł 46 pkt 15 uchwalonej ustawy przewiduje uchylenie artykułów 89–95 ustawy o Sądzie Najwyższym, regulujących skargę nadzwyczajną. To nie jest żadna drobna korekta proceduralna, lecz likwidacja odrębnego nadzwyczajnego środka zaskarżenia prawomocnych orzeczeń. Instrumentu, który pozwalał uprawnionym organom doprowadzić do kontroli wyroków dotkniętych szczególnie poważnymi wadami prawnymi, w tym rażącym naruszeniem prawa oraz oczywistą sprzecznością istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego materiału dowodowego. Owszem, skarga nadzwyczajna nie była doskonała. Obywatel nie mógł wnosić jej samodzielnie, a decyzja o jej skierowaniu do Sądu Najwyższego pozostawała w rękach ustawowo uprawnionych organów. Ale czy niedoskonałość istniejącego instrumentu usprawiedliwia jego likwidację bez zagwarantowania równie szerokiej możliwości kontroli prawomocnych rozstrzygnięć? Ministerstwo Sprawiedliwości zapewnia, że skargę nadzwyczajną zastąpi wzmocniona skarga kasacyjna. Wystarczy jednak przeczytać artykuł 40 ustawy, aby dostrzec zasadniczy problem. Przepis rozszerza katalog organów uprawnionych do wnoszenia skarg kasacyjnych w sprawach cywilnych, obejmując nim między innymi Rzecznika Finansowego, Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców oraz Rzecznika Praw Pacjenta. Nie oznacza to jednak stworzenia uniwersalnego środka pozwalającego obywatelowi podważyć każdy prawomocny wyrok dotknięty rażącym naruszeniem prawa. Skarga kasacyjna i skarga nadzwyczajna to odmienne instrumenty procesowe, o różnych przesłankach, ograniczeniach i terminach. Rozszerzenie katalogu uprawnionych podmiotów nie usuwa tych różnic. A zatem państwo likwiduje jeden mechanizm nadzwyczajnej kontroli wyroków, lecz nie zapewnia jego pełnego odpowiednika. I to ma być przywracanie obywatelom sprawiedliwości? Jeszcze bardziej bulwersujące rozwiązania znajdują się w artykułach 33 i 34 ustawy, regulujących wzruszanie określonych orzeczeń wydanych z udziałem sędziów powołanych w procedurach objętych reformą. Ustawodawca przewidział możliwość uchylenia takich orzeczeń, ale uzależnił ją od spełnienia szczególnych warunków. W typowych przypadkach chodzi o wcześniejsze, terminowe zakwestionowanie prawidłowości składu sądu albo niezawisłości lub bezstronności sędziego z powodu okoliczności jego powołania, a następnie podniesienie odpowiednich zarzutów w środku odwoławczym. Przewidziano również szczególną drogę dla określonych osób, które skierowały skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a ich rozpoznanie zostało odroczone w związku z wykonaniem wyroku pilotażowego. Co to oznacza dla przeciętnego człowieka? Otóż obywatel, który nie dostrzegł problemu ze statusem sędziego, nie miał wiedzy prawniczej albo korzystał z pomocy obrońcy, który nie podniósł odpowiednich zarzutów, może zostać pozbawiony możliwości skorzystania z tej szczególnej procedury uchylenia orzeczenia. To prawdziwy paradoks reformy. Państwo przez lata nie potrafiło zapewnić niekwestionowanych zasad powoływania sędziów, ale teraz oczekuje od obywatela, że ten już podczas własnego procesu powinien wiedzieć, jakie zastrzeżenia ustrojowe należy zgłosić, aby w przyszłości nie utracić możliwości zakwestionowania wyroku. Czy człowiek stający przed sądem ma obowiązek znać wszystkie kontrowersje dotyczące Krajowej Rady Sądownictwa? Czy ma być jednocześnie oskarżonym, konstytucjonalistą i specjalistą od orzecznictwa europejskich trybunałów? To przecież państwo odpowiada za prawidłową organizację wymiaru sprawiedliwości! To państwo powołuje sędziów i ustanawia procedury! To państwo ma obowiązek zagwarantować człowiekowi sąd niezależny, bezstronny i ustanowiony zgodnie z prawem! Tymczasem obywatel, który zaufał instytucjom Rzeczypospolitej Polskiej, może znaleźć się w gorszej sytuacji procesowej niż ten, który od początku kwestionował ich prawidłowe funkcjonowanie. Na tym jednak nie koniec. Artykuły 33 ust. 4 oraz 34 ust. 3 przewidują miesięczny termin na złożenie odpowiednich wniosków o uchylenie orzeczeń. Termin ten powiązano z ogłoszeniem ustawowego wykazu osób objętych reformą, z zastrzeżeniem, że nie może upłynąć przed upływem miesiąca od wejścia ustawy w życie. Miesiąc! Tyle czasu przewidziano na podjęcie czynności, które mogą zdecydować o możliwości ponownego zbadania prawomocnego rozstrzygnięcia. Co z ludźmi ciężko chorymi? Co z osobami starszymi? Co z obywatelami przebywającymi za granicą? Co z ludźmi, którzy nie śledzą publikacji urzędowych, nie rozumieją nowych regulacji albo zwyczajnie nie mają pieniędzy na profesjonalną pomoc prawną? Czy ustawodawca naprawdę uważa, że miesiąc wystarczy, aby każdy zainteresowany dowiedział się o nowych uprawnieniach, przeanalizował własne postępowanie i przygotował odpowiedni wniosek? Trudno o bardziej wymowny przykład rozdźwięku między deklarowaną troską o prawa obywateli a proceduralnym formalizmem. Kolejny szczególnie niepokojący przepis to artykuł 54 ust. 2. Dotyczy skarg nadzwyczajnych wniesionych przed wejściem ustawy w życie, które mają zostać rozpoznane po przekazaniu ich do właściwych izb Sądu Najwyższego. Ustawodawca przewidział jednak, że niedopuszczalne będzie uwzględnienie takiej skargi na podstawie dotychczasowego artykułu 89 § 1 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, dotyczącego oczywistej sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego materiału dowodowego. Oto przepis, nad którym nie wolno przejść do porządku dziennego! Skarga została wniesiona zgodnie z obowiązującym prawem. Sprawa trafiła do Sądu Najwyższego. Obywatel oczekuje na rozstrzygnięcie, a ustawodawca postanawia wyeliminować jedną z podstaw, na których mogłoby opierać się jej uwzględnienie. Jak nazwać takie rozwiązanie, jeżeli nie ustawowym zawężaniem możliwości kontroli prawomocnych orzeczeń? To już nie jest jedynie dyskusja o przyszłych uprawnieniach obywateli. To ingerencja w zasady rozpoznawania spraw, które zostały wszczęte pod rządami dotychczasowych przepisów. Ustawodawca chce ponadto zlikwidować Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego. Artykuł 51 przewiduje jej zniesienie, natomiast artykuł 53 nakazuje przekazanie niezakończonych spraw do właściwych izb Sądu Najwyższego. Co więcej, wszystkie czynności procesowe w tych sprawach mają wymagać powtórzenia. A przecież przez lata obywatelom opowiadano o konieczności usprawnienia wymiaru sprawiedliwości, przeciwdziałania przewlekłości i skracania postępowań. Teraz okazuje się, że reforma przewiduje powtarzanie czynności procesowych w sprawach już wszczętych. Kto poniesie konsekwencje organizacyjne i czasowe tej operacji? Kto zagwarantuje, że strony nie będą miesiącami oczekiwać na ponowne przeprowadzenie czynności? Kto odpowie za kolejne opóźnienia? Na te pytania nie wystarczą propagandowe zapewnienia o odbudowie zaufania do sądów. Nie sposób również pominąć zasadniczego problemu dotychczasowych orzeczeń. Ministerstwo Sprawiedliwości otwarcie informuje, że wyroki mają co do zasady pozostać w mocy. Uzasadnia to potrzebą zapewnienia stabilności obrotu prawnego i uniknięcia masowego podważania rozstrzygnięć. Stabilność prawa jest potrzebna. Ale stabilność prawa nie może oznaczać obowiązku pogodzenia się z każdym wadliwym wyrokiem. Nie można budować zaufania do sądownictwa poprzez ograniczanie obywatelom możliwości dochodzenia, że w ich sprawach doszło do poważnych naruszeń prawa. Nie można również oczekiwać, że społeczeństwo bezkrytycznie zaakceptuje kolejne reformy, których autorzy mówią o ochronie obywateli, a jednocześnie przewidują uchylenie instrumentu nadzwyczajnej kontroli orzeczeń. Warto przypomnieć, że samo Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje na ogromną skalę kryzysu wokół statusu sędziów. Według danych resortu problem dotyczy 28 procent sędziów sądów powszechnych, 34 procent sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego i aż 60 procent sędziów Sądu Najwyższego. Ministerstwo informuje również o ponad 5,5 miliona złotych odszkodowań zasądzonych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka oraz blisko 3 miliardach złotych potrąconych z funduszy unijnych w związku z karami Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. To astronomiczny rachunek za wieloletni konflikt wokół polskiego sądownictwa. Kto zapłacił za ten chaos? Obywatele! Kto ponosi finansowe konsekwencje wadliwych rozwiązań ustrojowych? Państwo, a więc ostatecznie społeczeństwo! A kto poniesie osobistą odpowiedzialność za decyzje, które doprowadziły do tak głębokiego kryzysu? To pytanie pozostaje zasadniczym sprawdzianem wiarygodności wszystkich kolejnych reformatorów wymiaru sprawiedliwości. Nie zamierzamy jednak udawać, że likwidowana skarga nadzwyczajna była rozwiązaniem pozbawionym wad. Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce wskazał na konieczność zmian zapobiegających nadużywaniu tego instrumentu, jego wykorzystywaniu jako ukrytego zwyczajnego środka odwoławczego oraz politycznej instrumentalizacji. Okoliczności te opisano również w opinii Biura Legislacyjnego Senatu do uchwalonej ustawy. Ale właśnie dlatego należało stworzyć mechanizm, który usuwa patologiczne elementy skargi nadzwyczajnej, a jednocześnie zachowuje skuteczną ochronę człowieka przed rażąco wadliwym orzeczeniem. Nie wystarczy zlikwidować problematycznej instytucji i ogłosić zwycięstwo praworządności. Nie wystarczy zapewnić, że inne środki prawne nadal istnieją. Trzeba jeszcze wykazać, że obywatel rzeczywiście będzie mógł z nich skutecznie skorzystać. Polskie sądownictwo od lat zmaga się z przewlekłością postępowań, nadmiernym formalizmem, problemami dotyczącymi prawa do obrony i kontrowersjami wokół organizacji wymiaru sprawiedliwości. Obywatel, który próbuje podważyć krzywdzący wyrok, nierzadko musi stoczyć kolejną batalię nie tylko o ocenę dowodów, lecz również o samo dopuszczenie sprawy do ponownej kontroli. Dla człowieka, który utracił majątek, wolność, dobre imię albo lata życia wskutek wadliwego rozstrzygnięcia, zapewnienia o stabilności orzecznictwa brzmią jak ponury żart. Bo co z tego, że system jest stabilny, skoro nie potrafi skutecznie naprawić własnych błędów? Co z tego, że wyrok jest prawomocny, jeżeli zapadł w postępowaniu obciążonym poważnym naruszeniem prawa? Co z tego, że państwo powołuje się na konstytucję, jeżeli obywatel musi latami walczyć o rzeczywiste urzeczywistnienie gwarantowanych nią praw? Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje każdemu prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Artykuł 42 ust. 2 zapewnia prawo do obrony w postępowaniu karnym. Artykuł 78 ustanawia zasadę zaskarżalności orzeczeń wydanych w pierwszej instancji, przewidując możliwość ustawowych wyjątków. Żaden z tych przepisów nie gwarantuje nieograniczonego prawa do wielokrotnego podważania każdego prawomocnego wyroku. Ale żaden nie daje również ustawodawcy przyzwolenia na lekceważenie podstawowych gwarancji rzetelnego procesu. Wymiar sprawiedliwości ma służyć obywatelowi, a nie obywatel wymiarowi sprawiedliwości. Politycy mogą bez końca zmieniać ustawy, przebudowywać Sąd Najwyższy, reorganizować Krajową Radę Sądownictwa i ogłaszać kolejne historyczne zwycięstwa praworządności. Nie zdołają jednak zatrzeć zasadniczej sprzeczności między deklarowaną ochroną praw obywatelskich a ograniczaniem istniejących mechanizmów kontroli orzeczeń. NCI „Barwy Bezprawia” stanowczo potępia legislacyjne rozwiązania, które w imię stabilizacji wymiaru sprawiedliwości mogą utrudnić obywatelom doprowadzenie do uchylenia wyroków dotkniętych poważnymi wadami. Szczególnie rażące jest zawężenie podstaw uwzględniania już wniesionych skarg nadzwyczajnych oraz obwarowanie szczególnej procedury wzruszania orzeczeń rygorystycznymi warunkami i krótkimi terminami. Żądamy od Ministra Sprawiedliwości Waldemara Żurka publicznego przedstawienia szczegółowego porównania dotychczasowych i projektowanych środków kontroli prawomocnych orzeczeń. Żądamy wykazania, jaką ochronę uzyska obywatel, którego sprawa nie będzie mogła zostać objęta nowymi mechanizmami, oraz wyjaśnienia, dlaczego ustawodawca zdecydował się wykluczyć jedną z dotychczasowych podstaw uwzględniania skarg nadzwyczajnych już znajdujących się w toku rozpoznania. Domagamy się również, aby Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej przed podjęciem decyzji w sprawie ustawy szczególnie wnikliwie zbadał jej zgodność z konstytucyjnymi gwarancjami prawa do sądu, ochroną zaufania obywatela do państwa oraz zasadą bezpieczeństwa prawnego. Bo prawdziwa reforma wymiaru sprawiedliwości nie polega na tym, że państwo zabezpiecza własne rozstrzygnięcia przed kontrolą. Polega na tym, że potrafi uczciwie przyznać się do błędów, usunąć ich skutki i zagwarantować obywatelowi skuteczną ochronę przed ponownym naruszeniem prawa. Nie ma praworządności bez odpowiedzialności. Nie ma sprawiedliwości bez możliwości naprawienia rażącego błędu sądowego. I nie ma żadnego powodu, aby obywatel płacił utratą swoich praw za wieloletni chaos wywołany przez instytucje państwowe. Największą hańbą wymiaru sprawiedliwości nie jest to, że sądy mogą wydawać wadliwe wyroki. Największą hańbą jest sytuacja, w której państwo doskonali mechanizmy ich utrwalania, zamiast zapewnić obywatelowi skuteczne narzędzia naprawienia wyrządzonej mu krzywdy! Bo wyrok nie staje się sprawiedliwy dlatego, że jest prawomocny. A państwo, które myli prawomocność z nieomylnością, nie naprawia wymiaru sprawiedliwości – ono ryzykuje zamienienie prawa w tarczę chroniącą skutki własnych błędów!
Zbiór filmów dokumentujących zbrodnie funkcjonariuszy RP – kliknij.
Lista nazwisk sędziów, prokuratorów, policjantów, adwokatów, psychiatrów i pracowników sądowych biorących czynny udział w 25 letnim zorganizowanym gnojeniu Rafała Krzyształowskiego i jego syna z opisem ról odegranych w tym bestialskim procederze przestępczym… kliknij.
Komentarze